O SZACUNKU DLA NATURY – Leszek Kołakowski

Leszek Kołakowski

O szacunku dla natury

Szacunek, o czym Kant prawił, nie jest emocją, jak miłość, przyjaźń czy fascynacja. Nie jest także przekonaniem, aktem intelektualnym. Jest między tymi oboma umieszczony i jest zjawiskiem całkiem osobliwej natury. Emocji uzasadniać nie trzeba, choć często można je przyczynowo wyjaśnić.

Przekonania, jeśli nie są oczywiste, wymagają uzasadnienia. Czy można jednak – i jak – uzasadnić, że to czy owo zasługuje na szacunek? Gdy mi powiadają, że każdy człowiek zasługuje na szacunek, a ja spytam: „a dlaczego?”, cóż usłyszę? Może tyle: „bo każdy jest człowiekiem”, lecz gdy wtedy ja powiem: „no to co? I cóż to znaczy, że człowiek jest człowiekiem?”, to pewnie mój rozmówca humanista nie znajdzie dobrej odpowiedzi.

Dlaczego właśnie mielibyśmy darzyć szacunkiem cokolwiek: Boga, każdego człowieka, prawo moralne, naturę, sztukę, prawdę? Boga chyba dlatego, że jest wieczny. Prawdę może także dlatego, że jest wieczna (tj. nie każde zdanie prawdziwe z osobna, bo tego trudno wymagać, ale prawdę jako wieczną jakość każdej prawdy poszczególnej). Osobę ludzką też chyba na podstawie wiary, że każdy człowiek – jakkolwiek trudno byłoby nam stosować tę wiarę do niektórych wypadków poszczególnych – nosi w sobie iskrę boską i jest, jak Pismo uczy, Boga obrazem (tylko przez odniesienie do Boga, powiada Hegel, może człowiek prawdziwie szanować siebie). Przywykliśmy do poszanowania ciał zmarłych: chyba dlatego, że przechowują w sobie ślad osób, które je ożywiały. Życie i naturę ożywioną? Może też dlatego, że widzimy w niej dzieło Stwórcy.

Dlaczego mielibyśmy żywić szacunek dla pewnych funkcji społecznych, bez względu na osoby, które je spełniają: króla, papieża, prezydenta? Nie tylko papież, ale i król długo uchodzili za powołanych na swoje trony mocą boskiego nadania. Być może szacunek dla świeckiej głowy państwa, której z pewnością za namaszczoną przez Boga uważać niepodobna, jest nadal dalszym ciągiem tamtej wiary, już wygasłej przecie w dosłowności swojej, ale ciągle obecnej w postaci śladu. Krótko mówiąc, wydaje się, szacunek zwraca się do tego, co święte, a uczucie szacunku jest bladym refleksem tamtej czci również wśród tych, co o Bogu i świetności zapomnieli. Jest to w każdym razie możliwe. Szczątki umarłej wiary mogą przetrwać długo śmierć tej wiary, nieświadome własnego pochodzenia. Mogą przetrwać długo, ale jednak nie bez końca.

Kanony naszej cywilizacji, z jej chrześcijańskimi i biblijnymi korzeniami, nadal domagają się od nas szacunku dla każdej osoby ludzkiej. Ale cywilizacja całkiem zdominowana przez ducha racjonalizmu i scjentyzmu nie będzie zdolna przechowywać długo zjawiska świętości. Będzie tedy uważała, choćby tymi słowy tego nie wypowiadając, że wolno jej zredukować osobę ludzką do jej funkcji, czyli każda osoba będzie całkiem zastępowalna. Byłby to koniec człowieczeństwa, jakim je znamy. Ogranicza tę groźbę na razie wiara, że największym dobrem świata i największą wartością jest przyjemność.

Przypuśćmy jednak, że ktoś chce kwestię naszą jeszcze dalej ciągnąć i zapytuje: jeśli założyć, że szacunek dla różnych dzieł boskich jest refleksem szacunku dla Boga, i jeśli założyć, że Bóg istnieje i jest Stwórcą świata, dlaczego mielibyśmy Go darzyć szacunkiem? Na to jest tylko jedna odpowiedź: nie darzymy szacunkiem Boga jako pewnego metafizycznego jestestwa, ale Boga jako takiego, który jest siedzibą i dawcą świętości. Z kolei pytanie, „a dlaczego świętość zasługuje na szacunek?”, uchylamy. Pytanie sensu nie ma, bo oba te zjawiska – szacunek i świętość – są związane w jedną substancję, by tak rzecz, albo są dwiema stronami tej samej rzeczywistości, jak miłość i osoba kochana.

Jest w tych zjawiskach jedna sprawa niepewna: szacunek dla natury. Wedle biblijnego przekazu człowiek ma być, stosownie do boskiego zamiaru, panem natury. Należy tedy sądzić, że wolno mu z natury dla własnych potrzeb korzystać. Widać to i stąd, że Bóg zezwolił nam nie tylko roślinnym, lecz i zwierzęcym pokarmem się odżywiać, chociaż obłożył to zezwolenie mnóstwem skomplikowanych restrykcji i tabu, których lud wybrany miał przestrzegać, ale których sens jest, prawdę rzekłszy, nieodgadniony.

Dzisiaj jednak powiadają nam raz za razem: szanujcie naturę, bo gdy ją będziecie tak bez umiaru niszczyć, sami zginiecie. Jest to jednak nadużycie słów. Jeśli mamy chronić naturę, bo chodzi o nasze zdrowie i życie i o życie przyszłych pokoleń, nie potrzebujemy do tego żadnego szacunku, jak się wydaje, wystarczy rozumna kalkulacja strat i zysków. Nikt nie będzie przecież twierdził, że destrukcja natury, gdy się obraca na szkodę ludzkości, jest sprawą obojętną. Gdy jednak powtarzamy ekologiczne hasła i powiadamy, że naturę chronić trzeba, „szacunek dla natury”, wolno twierdzić, nie ma w tych hasłach sensu: chodzi o szacunek dla ludzkości, a natura sama w sobie, bez względu na ludzkie pożytki i szkody, na żaden szacunek nie zasługuje: takie jest biblijno-kantowskie nastawienie. Gdyby zaś rzekł kto, że trzeba jednak głosić szacunek dla natury, jako celu samego w sobie, bo gdy się ludziom ten szacunek wpoi, będą bardziej skłonni obchodzić się z naturą lepiej z punktu widzenia ludzkich potrzeb, dopuszczałby się pewnego oszustwa, podawałby bowiem inne racje i inne argumenty, aniżeli te, o które chodzi naprawdę.

„Szacunek dla wszelkiego życia” jest hasłem absurdalnym, oznacza bowiem, że mamy szanować prątki gruźlicy i wirusy ospy: jesteśmy jednak żywymi organizmami, nie czystymi duchami, i nie możemy żyć, nie niszcząc innych form życia.

Ktoś mógłby jednak rzec: ale z wielkim smutkiem myślimy o ziemi, na której nie byłoby słoni, tygrysów i goryli, wszystko jedno, czy jest z tych naszych dziwnych przyjaciół albo nieprzyjaciół jaki pożytek czy nie. To prawda, ale tak mówiąc, już jakiś pożytek ludzki mamy na oku, choćby estetyczny, a radowanie się pięknem i rozmaitością przyrody jest przecież naszym, ludzkim przywilejem, każdemu znanym. Wiemy wprawdzie, że nie widzieliśmy nigdy nieprzeliczonych milionów gatunków, których szczątki martwe paleontologowie odgrzebują, i godzimy się z tym, bo nie pogodzić się niepodobna: lecz to nie powód, byśmy godzili się łatwo na eksterminację gatunków istniejących, choćby tylko względy estetyczne nami powodowały.

Szacunek dla natury jako samocelowej wartości jest słabo zakorzeniony w religiach biblijnej proweniencji i można się bez niego obejść, jest jednak obecny w różnych religiach orientalnych, które wierzą w jedność życia, wszelkiego życia na Ziemi. Jest coś pociągającego i dobrego w tych wierzeniach i być może warto od nich się uczyć. Widać stąd, że szacunek dla natury może w każdym razie być poleceniem religijnym.

Sama rozmaitość natury, jak nam nieraz tłumaczą, jest dla nas ważna, ciągle bowiem odkrywają uczeni jakieś nieoczekiwane pożytki z różnych gatunków roślin i zwierząt: natura żywa też rozmaitości i rozrzutnością swoją sama broni się przed zniszczeniem; życie się wciska, gdzie tylko może – jak pisał Teilhard de Chardin. Często jednak, nie myśleć wcale o takich pożytkach, jesteśmy po prostu zapatrzeni w różne cuda przyrody, również przyrody martwej, zachwyceni jej urodą, owładnięci poczuciem, że ona taka właśnie jest, jak być powinna, i że my do niej należymy, chociaż tak często przychodzi nam również walczyć z jej obojętnym niszczycielstwem. Odkrywamy wtedy w naturze jakiś ślad boskości, chociaż nie mamy pojęcia, jaki jest naprawdę związek tego śladu z domyślanym Stwórcą natury.

Chociaż trudno byłoby uzasadniać bezwzględny nakaz poszanowania natury dla niej samej, nie ma nic złego i nic przeciwnego rozumowi w tym poszanowaniu. Przeciwnie, wydaje się, że również w nim dostępujemy lepszego rozumienia własnego człowieczeństwa.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: